Pałac w 4. ćw. XVII w. i na pocz. XVIII w.

 

Opisany pałac z 1. ćw. XVII w. zniszczony został w 1648 r. i w 1656 r., a następnie odbudowany prawdopodobnie przez Wacława Hulewicza, kasztelana bracławskiego (1677, Gardzienice ośrodkiem dóbr) i rozbudowywany od 1689 r. przez Stefana Stanisława Czarnieckiego, pisarza wielkiego koronnego, starostę radziejowskiego i kaniowskiego. Wykorzystując spadek terenu projektowano dwa skrzydła prostopadłe do korpusu – od południa i północy, ale zrealizowano tylko jedno od strony południowej, gdy przy elewacji północnej poprzestano na fundamentach. Nie wiadomo, czy w tej pierwszej fazie prac zbudowano ryzalit środkowy od zachodu.

 

W drugiej fazie prac – zapewne na początku XVIII w., zrealizowano barokowy program piętrowego pałacu, z głównym hallem od wschodu z reprezentacyjnymi schodami na 1. piętro, gdzie mieściła się sala balowa w ryzalicie środkowym i salony. Odkryte arkadowe fundamenty, świadczą o wprowadzeniu dodatkowych podziałów na parterze, w trakcie przylegającym do skrzydła południowego; pałac mógł być już wówczas podpiwniczony w części zachodniej – skrzydła południowego (dostępnej schodami z sieni, od wschodu) i pod ryzalitem środkowym, być może z wejściem bezpośrednio z zewnątrz.

 

Opracowanie elewacji jednotraktowego, piętrowego skrzydła południowego, wskazuje na bliskie pokrewieństwo z architekturą projektowaną przez Tylmana z Gameren: sale reprezentacyjne na parterze (wyższe otwory okienne) i pokoje mieszkalne (niższe okna) na drugiej kondygnacji od strony ogrodu; opaski i zwieńczenia okien (muszle) i boniowane naroża przypominają wystrój elewacji m. in. pałacu Gnińskich (1682) w Warszawie, który powtórzono też na wcześniejszych murach w korpusie środkowym z pominięciem okien w t.zw. kaplicy ariańskiej, które zachowały się detal wcześniejszy.

 

XVII-wieczny kafel z pałacu w Gardzienicach odnaleziony w trakcie badań archeologicznych Ł. Rejniewicza. Fot. W. Goleman

 

Wystrój wnętrza pałacu z końca XVII- pocz. XVIII w. nie jest dotąd znany; można jedynie przypuszczać, że podobnie jak w pałacach Tylmanowskich w obu głównych ryzalitach wykonano na 1. piętrze duże arkadowe okna: na osi – a po bokach prostokątne. W otoczeniu pałacu zachowało się do dziś osiowa kompozycja barokowa z dwoma oficynami po bokach i aleja dojazdowa od północy. Na osi założenia od wschodu, znajdował się regularny ogród (w terenie jego granice zachodnią wyznacza zapewne mur ogrodzenia).

 

 

 

Na podstawie: Pałac w Gardzienicach. Badania architektoniczne – faza I, aut. M. Brykowska i in., Kraków 2009.