Dwór/pałac w XVI – 1. poł. XVII w.:

 

Odkryte najstarsze mury obecnego pałacu przedstawiają dwór zbudowany na planie podłużnym, trójdzielnym i osiowym, zapewne jako parterowy i niepodpiwniczony, bądź częściowo z „piwnicami” dostępnymi bezpośrednio z terenu od zachodu.

 

Budynek składał się z dwóch pomieszczeń w bocznych traktach o jednakowej szerokości, i z szerszej sieni na osi i być może – z facjatą powyżej. Nie można wykluczyć, że w tej fazie plan fundamentów był początkowo realizowany ze wschodnim traktem (w linii obecnych filarów i w proporcjach zbliżonych do willi w Czemiernikach – 1627), bądź z ryzalitem od zachodu, z dwoma pomieszczeniami dostępnymi bezpośrednio z terenu (sala terrena), ale ostatecznie wzniesiono budynek o szerokości poświadczonej przez szczyt północny z dekoracją manierystyczną, okuciową. I jest to jedyny dotąd element stanowiący podstawę datowania „domu pańskiego” na lata 1610-1617; fundatorem mógł być jeden z trzech właścicieli Gardzienic: Stanisław Orzechowski, Krzysztof Spinka lub Stefan Snopkowski, starosta krasnostawski. 

 

XVI-wieczny kafel odkryty w trakcie badań archeologicznych Ł. Rejniewicza w r. 2010. Fot. W. Goleman

 

Data ta jest najbardziej prawdopodobna, także ze względu na włoską genezę osiowego planu i szerszy trakt środkowy. Dwory na wydłużonym symetrycznym planie budowano wcześniej sporadycznie, jak np. renesansowy dwór w Borucinie (1568) czy w Młodziejowicach (1591); dwór w Gardzienicach, podobnie jak w Borucinie posiadał długość dokładnie 45 łok. (26,77 m), natomiast szerokością = 30 łokci (17,5 m) dorównywał dopiero po dodaniu traktu wschodniego.

 

Do narożnika południowo-zachodniego opisanego wyżej 1. dworu/pałacu, dostawiony został ryzalit południowo-zachodni z kamiennym murem oporowym (alkierz? pawilon?) interpretowany w badaniach archeologicznych przez Ł. Rejniewicza, jako dolna kondygnacja starszego „domu wieżowego” z XVI w. W każdym przypadku odkryty pierwszy dwór/pałac położony był zapewne na terenie fortalicji, wymienianej w źródłach w 1623 r.

 

 

 

Na podstawie: Pałac w Gardzienicach. Badania architektoniczne – faza I, aut. M. Brykowska i in., Kraków 2009.